EN ve ASME B16.5 Normu Flanş Ölçüleri

Standart Nerede Başlar, Nerede Biter

ASME B16.5 NPS 1/2 ile NPS 24 arasını kapsar. Bu ölçünün üstünde flanş standardı B16.47’ye geçer ve o standart birbirinin yerine geçmeyen iki ayrı seri hâlinde yayımlanır; dolayısıyla numara vermeden yalnız “ASME” yazan bir çizim, hat NPS 24’ü aştığında eksiktir.

Kapsamı içinde standart beş rakamı sabitler ve bu sayfadaki ASME B16.5 normu flanş ölçüleri hepsini verir: dış çap, flanş kalınlığı, cıvata dairesi çapı, cıvataların sayısı ile ölçüsü ve kabartma ayna çapı. İki flanşın buluşup buluşmayacağına bu beş rakam karar verir.

EN ve ASME Flanşları Aynı Hatta Buluşmaz

Sayfadaki ilk iki tablo EN serisini (PN 6 – PN 150), üçüncüsü ANSI/ASME sınıflarını verir. İki sistem farklı cıvata dairesi, farklı cıvata sayısı ve farklı delik ölçüsü kullanır; anma çapı aynı olsa bile flanşlar birbirine cıvatalanmaz.

PN sayısı bar cinsinden anma basıncını gösterir; izin verilen çalışma basıncı ise malzemeye ve sıcaklığa göre EN 1092-1 tablolarından okunur. Karşılaştırma yaparken DN ile NPS’i eşitlemek de yanıltır: DN 50 ile NPS 2 aynı anma çapını tanımlar ama flanşın dış çapı, cıvata dairesi ve cıvata ölçüsü iki sistemde farklıdır. İthal bir vanayı yerli bir hatta bağlarken önce hangi tabloyu okuduğunuzu belirleyin.

İki sistemin buluşması gerekiyorsa bağlantı zorlanmaz; araya bir geçiş parçası konur. Bir ucu EN, diğer ucu ASME delinmiş kısa bir boru parçası (spool) ya da tek yüzü uygun delinmiş bir adaptör flanş kullanılır. Delik büyütmek, cıvatayı eğik geçirmek veya eksik cıvatayla sıkmak sahada sık görülen ama bağlantının basınç dayanımını düşüren çözümlerdir. Geçiş parçası sipariş edilirken her iki uç için ayrı ayrı ölçü, sınıf ve ayna biçimi yazılır; ASME B16.5 normu flanş ölçüleri yalnız bir ucu tanımlar, diğer uç EN tablosundan okunur.

Sınıf Bir Eğridir, Bir Basınç Değil

ASME B16.5 normu flanş ölçüleri okunurken ilk kural şudur: Class 150, 150 psi demek değildir. Tablo boyutsal veridir; bir flanşın taşıyabileceği basınç ayrı basınç-sıcaklık tablolarından gelir ve gövde malzemesi grubuna ve çalışma sıcaklığına bağlıdır.

Karbon çelik bir Class 150 flanş soğukta 285 psi, 371 °C’de ise yaklaşık 110 psi taşır. Uyumu doğrulamak için ASME B16.5 normu flanş ölçüleri tablosunu, servisi doğrulamak için basınç-sıcaklık tablosunu kullanın; çevrim tablosu ise bu değeri kg/cm² cinsine taşır.

Kabartma Ayna Yüksekliği Sınıfa Göre Değişir

Kabartma ayna Class 150 ve Class 300’de 1,6 mm, Class 400 ve üstünde 6,4 mm yüksekliktedir. Bu basamak iki kez önemlidir: saplama boyunu değiştirir ve verilen kalınlığın aynayı içerip içermediğini belirler.

İki veri sayfasını karşılaştırırken hangisinin hangi kabulü kullandığını kontrol edin. Kalınlık sütunundaki 1,6 mm’lik bir uyuşmazlık neredeyse her zaman kabartma aynadır, ASME B16.5 normu flanş ölçüleri arasındaki gerçek bir fark değil.

RF, FF ve RTJ

ASME B16.5 normu flanş ölçüleri tablosunda varsayılan kabartma aynadır. Düz ayna dökme demir gövdelere karşı kullanılır; kabartma ayna kırılgan bir flanşı eğerdi. Halka contalı bağlantı (RTJ) yüksek basınç ve yüksek sıcaklıkta ikisinin yerini alır ve düz bir oturma yüzeyi değil işlenmiş bir kanal ister.

Aynı sınıftaki bir RTJ flanş ile bir RF flanş cıvata dairesini ve delik dizilimini paylaşır ama birbirlerine cıvatalanıp sızdırmaz hâle getirilemezler: birinde kanal vardır, diğerinde yoktur. Halka numaraları R-xx olarak verilir ve ölçü ile sınıfa bağlıdır, yani halka flanşla birlikte sipariş edilmelidir.

NPS Bir Milimetre Ölçüsü Değildir

NPS 4, hiçbir şeyin 100 mm’si değildir; bir tanımdır ve borunun gerçek dış çapı 114,3 mm’dir. ASME B16.5 normu flanş ölçüleri inç cinsinden yayımlanır ve kolaylık için milimetreye çevrilir; metrik sütunlardaki tuhaf ondalıkların sebebi budur.

Elle çevirirken yuvarlanmış değil kesin katsayıyı kullanın; metrik tahvil cetveli karşılaştırılacak DIN rakamlarını aynı birimde tutar.

Class 150 ile Class 300 Arasında Ne Değişir

Satırlar arasında her şey büyür. NPS 4’te Class 150 flanş 190,5 mm çaplı daire üzerinde sekiz adet 5/8 inç cıvata taşırken, aynı ölçüdeki Class 300 flanş 200 mm çaplı daire üzerinde sekiz adet 3/4 inç cıvata taşır. Cıvata sayısı aynı, daire ve cıvatalar büyük — ASME B16.5 normu flanş ölçüleri bunu tek satırda gösterir.

Birebir değişimlerdeki tuzak budur. Cıvata sayısının tutması iki flanşın eşleştiğinin kanıtı değildir; emin olmanın tek yolu satırın tamamını okumaktır.

Cıvatalama Şartnamenin Parçasıdır

Saplamalar karbon ve düşük alaşımlı serviste normalde ASTM A193 Grade B7, somunlar A194 Grade 2H olur ve dişler inçtir; ASME B16.5 normu flanş ölçüleri bunu ayrıca belirtmez. Tablo cıvata ölçüsünü ve delik ölçüsünü verir; bu ikisi aynı sayı değildir, delik boşluk bırakmak için daha büyük delinir.

Saplama boyu iki flanş kalınlığı, conta, iki pul ve iki somundan çıkar. Parçalar tabloya uygun olsa bile yıldız sırayla en az üç turda sıkın ve hat sıcaklığa ulaştıktan sonra tekrar kontrol edin.

Contalar Sınıfı İzler

Spiral sarım contalar ASME B16.20’ye göre yapılır ve yalnız anma ölçüsüne değil sınıfa göre de boyutlanır; yani Class 300 bir conta aynı NPS’te Class 150 bir flanşa uymaz. Metalik olmayan contalar B16.21’i izler; ikisi de ASME B16.5 normu flanş ölçüleri kapsamı dışındadır. Conta ölçülerini bu tablodan varsaymak yerine conta standardından alın.

Kaynak Boyunlu Flanşta Şedül Gerekir

ASME B16.5 normu flanş ölçüleri; kaynak boyunlu, bindirme, soket kaynaklı, dişli, döner ve kör flanşlar için aynı ölçü ve sınıfta özdeştir. Değişen yalnız boru tarafındaki bağlantıdır. Kaynak boyunlu bir flanşta iç çapın boru şedülüne uyması gerekir, dolayısıyla ölçü ve sınıf yazıp şedül yazmayan bir sipariş doğru karşılanamaz.

Bindirme flanşta ölçüler flanşın kendisine değil, ona geçen boyun parçasına bağlıdır; iki parçanın aynı ölçü ve sınıfta olması gerekir. Kör flanşta ise boru bağlantısı yoktur, bu yüzden yalnız ölçü, sınıf ve ayna biçimi yeterlidir.

Sahada Çıkan Beş Uyuşmazlık

Flanş bağlantısı tutmadığında sebep genellikle şu beş başlıktan biridir ve beşi de tabloya bakılarak önceden elenebilir.

• Sistem karışması. Bir tarafta EN PN flanş, diğer tarafta ANSI Class flanş vardır; anma çapı aynı, cıvata dairesi farklıdır.
• Sınıf karışması. Aynı ölçüde Class 150 ile Class 300 flanş yan yana gelmiştir; cıvata sayısı tutar, daire çapı tutmaz.
• Ayna biçimi karışması. RTJ flanşa RF flanş dayanmıştır; kanal ile düz yüzey sızdırmaz bir bağlantı vermez.
• Conta sınıfı. Conta doğru ölçüde ama yanlış sınıfta seçilmiştir; iç veya dış çapı aynaya oturmaz.
• Şedül farkı. Kaynak boyunlu flanşın iç çapı borunun et kalınlığına uymaz; kaynak ağzı hizalanmaz.

İlk üçü doğrudan ASME B16.5 normu flanş ölçüleri satırından görülür. Son ikisi tablonun kapsamı dışındadır ve conta ile boru standardından doğrulanır.

Cıvata Delikleri Merkez Hattını Atlar

Flanş delikleri hiçbir zaman merkez hattının üzerine gelmez; hat ekseninin iki yanına simetrik olarak yerleşir. Bu kural yatay ve düşey eksenlerin ikisi için de geçerlidir ve tabloda ayrı bir sütun olarak yer almaz, çünkü delik sayısı zaten çift verilir.

Uygulamada önemi şudur: bir vana flanşı karşı flanşa göre yarım adım döndürülmüş biçimde delinmişse, ölçüler tutsa bile parçalar birleşmez. Sahada ölçü alırken delik sayısını ve dairenin çapını değil, ilk deliğin eksene göre konumunu da not edin. ASME B16.5 normu flanş ölçüleri bu yerleşimi standart kabul eder; farklı delinen özel flanşlar ayrıca belirtilmelidir.

Yüzey Pürüzlülüğü Conta Seçimini Belirler

Kabartma ayna düz değildir; standart, contanın tutunması için işlenmiş bir yiv dokusu tanımlar ve bu doku belirli bir pürüzlülük bandında olur. Ayna fazla parlatılırsa yumuşak conta kayar, fazla kaba bırakılırsa conta yüzeyi dolduramaz.

Bu yüzden conta tipi değiştirilirken yüzeyin de uygun olduğu doğrulanmalıdır. Spiral sarım conta ile grafit dolgulu yaprak conta aynı aynada aynı davranmaz. Ayna dokusu ASME B16.5 normu flanş ölçüleri tablosunda rakamla verilmez; imalat resminde ve standardın yüzey bölümünde aranır.

Flanşın Üzerindeki İşaretler

Bir flanşın kimliği gövdesinin dış kenarına dövülür. Genellikle imalatçı markası, malzeme sınıfı (ör. A105), anma ölçüsü, basınç sınıfı ve döküm veya ısıl işlem parti numarası bulunur.

Sahada gelen bir parçayı doğrularken önce bu işaretler okunur, sonra ölçüye bakılır. İşareti okunmayan bir flanş belgesiz sayılır ve basınçlı hatta kullanılmaz. Ölçü ile sınıf işaretlerinin tabloyla tutması gerekir; uyuşmazlık varsa parça değil, sipariş kaydı düzeltilmelidir.

Saplama Sıkma Sırası Bağlantının Parçasıdır

Doğru ölçüde seçilmiş bir flanş çifti yanlış sıkıldığında da sızdırır. Cıvatalar sırayla değil, karşılıklı olarak sıkılır: her saplama, dairenin öbür tarafındaki eşiyle birlikte ilerler. Böylece conta yüzeye eşit basınçla oturur ve flanş tek yönden eğilmez.

Sıkma tek turda tamamlanmaz. Yaygın uygulama, hedef değerin önce üçte birine, sonra üçte ikisine, ardından tamamına çıkan en az üç turdur; son tur bittikten sonra dairenin tamamı bir kez daha kontrol edilir. Hat çalışma sıcaklığına ulaştıktan sonra soğuk sıkılan bağlantı gevşeyebileceği için ikinci bir kontrol turu gerekir.

Conta üreticisinin verdiği sıkma değeri saplama ölçüsüne, yağlamaya ve conta tipine bağlıdır; ASME B16.5 normu flanş ölçüleri bu değeri içermez, yalnız hangi ölçüde kaç saplama gerektiğini söyler.

ASME B16.5 Normu Flanş Ölçüleri Tablosundan Siparişe

Bir flanş siparişi beş bilgiyle eksiksiz olur:

• Ölçü ve sınıf — örneğin NPS 3, Class 300
• Flanş tipi — kaynak boyunlu, bindirme, döner, kör
• Ayna biçimi — RF, FF veya RTJ
• Malzeme ve gerekiyorsa ilgili ASTM sınıfı
• Kaynak boyunlu flanşta boru şedülü

Bu beşi verilmeden yazılan bir sipariş tedarikçinin varsayımıyla tamamlanır. ASME B16.5 normu flanş ölçüleri hangi rakamların sabit olduğunu gösterir; geri kalanı şartnameyi yazanın sorumluluğundadır.

Siparişte hangi standarda göre çalışıldığı da açıkça yazılmalıdır. “Class 300 flanşlı vana” ifadesi ASME tarafını tanımlar, “PN 40 flanşlı vana” ise EN tarafını; ikisi karıştırıldığında hata montaj aşamasında ortaya çıkar ve teslim gecikir.