Metrik Tahvil Cetveli

Cetvel Nasıl Kuruldu

Metrik tahvil cetvelindeki her değer tek bir kesin tanımdan gelir: bir inç tam olarak 25,4 mm’dir, 1959 uluslararası anlaşmasıyla sabitlenmiştir. Tablodaki hiçbir sayı yaklaşık değildir; 1/64″ tam olarak 0,396875 mm eder ve tam inç sütunları 25,4 mm’lik adımlarla ilerler.

Dört ondalık basamak bu yüzden yazılmıştır: dördüncü basamak hâlâ kesindir, yuvarlama değildir. Bir değerin doğruluğunu denetlemek isterseniz kesri 25,4 ile çarpın; metrik tahvil cetveli ile aynı sonucu vermelidir.

Kesirli İnç Nasıl Okunur

İnç, ondalık değil ikili bölünür: yarım, çeyrek, sekizde bir, on altıda bir, otuz ikide bir ve son olarak altmış dörtte bir. Metrik tahvil cetveli en küçük adım olarak 1/64″ kullanır, çünkü atölye kumpaslarının ve cetvellerinin inç tarafı da bu adımda biter.

Kesirler daima sadeleştirilmiş hâlde yazılır. Tabloda 2/64 diye bir satır aramayın; o değer 1/32 satırındadır. Aynı şekilde 4/64 yerine 1/16, 8/64 yerine 1/8 bulunur. Bir çizimde 6/64″ gibi sadeleşmemiş bir ifade görürseniz önce sadeleştirin, sonra metrik tahvil cetvelinden okuyun.

Kesirli bir değeri ondalığa çevirmek isterseniz pay bölü paydadır: 5/16 = 0,3125. Bu sayı 25,4 ile çarpıldığında 7,9375 mm eder. Tablodaki ondalık sütunu bu ara adımı hazır verir.

Tam İnç ve Kesir Birlikte Okunur

Ölçüler çoğu zaman 3 5/16″ gibi karışık yazılır. Metrik tahvil cetveli bu okumayı iki hareketle çözer: kesir satırı soldan bulunur, tam inç sayısının sütununa gidilir ve kesişimdeki değer okunur.

Elle doğrulamak isterseniz iki parça ayrı ayrı çevrilip toplanır. 3″ karşılığı 76,2000 mm, 5/16″ karşılığı 7,9375 mm; toplamı 84,1375 mm’dir. Tablo 0″–6″ arasını kapsar, daha büyük ölçülerde tam inç kısmını 25,4 ile çarpıp kesir karşılığını eklemek yeterlidir.

Anma Ölçü Çevrilmiş Ölçü Değildir

En sık yapılan hata, anma çapı metrik tahvil cetvelinden geçirmektir. NPS 2 hiçbir şeyin 50,8 mm’si değildir: DN 50 borunun dış çapı 60,3 mm’dir ve adındaki “2 inç” bir etikettir, ölçü değil.

Metrik tahvil cetvelini gerçekten ölçülmüş veya çizilmiş boyutlar için kullanın: cıvata dairesi çapı, delik çapı, ayna çapı, yüz-yüze mesafe. Boy tanımları için ise DN/NPS eşdeğerlik tablosuna bakılır.

Diş Ölçüleri İnç Olarak Kalır

Boru dişleri bu kuralın en net örneğidir. NPT ve BSP dişleri inç adıyla anılır ama bu ad bir uzunluk değildir: 1/2″ NPT bir dişin gerçek dış çapı yaklaşık 21,3 mm’dir, 12,7 mm değil. Diş adını metrik tahvil cetvelinden geçirmek burada doğrudan yanlış parça sipariş ettirir.

Aynı durum diş adımı için de geçerlidir. İnç dişlerde adım, inç başına diş sayısıyla verilir; 1/2″ BSP dişte inç başına 14 diş bulunur. Bu sayı bir uzunluk olmadığı için çevrilmez. Metrik tahvil cetveli yalnız uzunluk çevirir; diş tanımları kendi standartlarında bırakılır.

Cıvata ve Saplama Ölçüleri

Flanş cıvataları ASME tarafında inç ölçüsüyle verilir: 5/8″, 3/4″, 7/8″ gibi. Bu değerler metrik tahvil cetvelinden geçirildiğinde sırasıyla 15,875 mm, 19,05 mm ve 22,225 mm çıkar. Çevrilen sayı deliğin ölçüsünü anlamaya yarar, ancak sipariş için kullanılmaz.

Sebebi şudur: 5/8″ bir saplamanın dişi UNC veya UNF’tir, metrik değildir. Ona M16 somun geçmez, çünkü M16’nın çapı da adımı da farklıdır. Metrik tahvil cetveli iki dünyanın ölçülerini karşılaştırmanızı sağlar, birbirinin yerine kullanılabileceğini söylemez.

Uygulamada yararı, delik ölçüsünü doğrulamaktır. Çizimde 3/4″ cıvata için açılmış deliği 19,05 mm ile karşılaştırıp aradaki boşluğun makul olup olmadığını görebilirsiniz.

Ters Yön: Milimetreden İnçe

Cetvel iki yönlü kullanılır. Metrik bir ölçüyü inçe çevirmek için 25,4’e bölmek yeterlidir; sonuç ondalık inç olarak çıkar. 100 mm, 3,937″ eder.

Atölye dilinde bu sayı kesire yaklaştırılır. En yakın 1/64 adımı 3 15/16″ yani 3,9375″tir; aradaki fark 0,0127 mm’dir ve çoğu iş için ihmal edilebilir. Ondalık sütunu bu eşleştirmeyi kolaylaştırır: aranan ondalık değere en yakın satır bulunur.

Ters yönde çalışırken hangi yönde yuvarladığınızı not edin. Bir montaj boşluğunu büyüten yuvarlama ile küçülten yuvarlama aynı sayı olsa da farklı sonuç doğurur.

Yuvarlama, Tolerans ve Çizimler

Önce çevirin, sonra yuvarlayın. ASME B16.5 flanş ölçülerini inç cinsinden iki ya da üç ondalıkla verir; metrik tahvil cetvelinden alınan değer, çizimin gerçekten taşıdığı hassasiyete geri yuvarlanmalıdır. Kaynak 2 1/4″ ± 1/32″ derken 57,1500 mm yazmak, var olmayan bir hassasiyet iddia etmektir.

Tolerans kesir olarak verilmişse toleransı da metrik tahvil cetvelinden geçirin, yalnız anma değerini değil. Sipariş yazışmasında pratik kural şudur: rakamı standardın kullandığı birimde verin, çevrilmiş değeri parantez içinde ekleyin.

Bu Cetvel Yalnız Uzunluk Çevirir

Metrik tahvil cetveli bir uzunluk tablosudur. Basınç, sıcaklık, debi ve ağırlık kendi katsayılarıyla çevrilir ve bu sayfadaki değerlerle ilgisi yoktur. Basınç için lbs/sq in – kg/cm² çevrim tablosu kullanılır.

Karışıklık genellikle şuradan çıkar: bir vana etiketinde ölçü inç, basınç psi, sıcaklık Fahrenheit yazar ve üçü aynı anda çevrilmeye çalışılır. Üçü ayrı tablodur. Ölçüyü metrik tahvil cetvelinden, basıncı basınç tablosundan, sıcaklığı kendi bağıntısından geçirin.

Yüz-Yüze Mesafe ve Montaj Boşluğu

Bir vananın hatta kapladığı boy, flanş yüzeyleri arasındaki mesafedir ve bu ölçü iki sistemde ayrı standartlarla tanımlanır. ANSI tarafındaki bir vananın boyu inç esaslı, metrik tarafındaki bir vananın boyu milimetre esaslı bir çizelgeden gelir; ikisi aynı anma çapında bile çoğu zaman eşit değildir.

Sonuç sahada görülür. Metrik bir hattan sökülen vananın yerine inç esaslı bir vana takıldığında araya birkaç milimetrelik bir boşluk kalır veya parça hatta sığmaz. Boşluk contayla kapatılmaya çalışıldığında bağlantı baştan zorlanmış olur.

Bu yüzden değişim planlanırken yalnız anma çapı ve basınç sınıfı değil, yüz-yüze mesafe de karşılaştırılır. Ölçü inç verilmişse metrik tahvil cetvelinden geçirilip mevcut hattın boşluğuyla yan yana konur; fark birkaç milimetreyi geçiyorsa araya uygun boyda bir ara parça planlanır.

Metrik Tahvil Cetveli ve Sipariş Yazışması

Teklif ve sipariş yazışmalarında en güvenli yöntem, rakamı kaynağındaki birimde vermek ve karşılığını yanına yazmaktır. Standart inç kullanıyorsa inç yazılır, milimetre karşılığı parantez içinde eklenir; böylece iki taraf da aynı sayıyı görür ve çevirme sorumluluğu tek bir yerde toplanır.

Birim kısaltmalarının da açık yazılması gerekir. Tırnak işareti bazı yazışmalarda kaybolur veya farklı bir karaktere dönüşür; “inç” kelimesini açık yazmak bu kaybı önler. Kesirli ölçülerde pay ve payda arasındaki bölü işaretinin korunduğu da kontrol edilmelidir.

Ölçü Aletinde İnç ve Milimetre

Kumpas ve mikrometre çoğu modelde iki modda çalışır ve bir tuşla mod değiştirir. Sahada yapılan hataların önemli bir bölümü, aletin hangi modda okuduğunun fark edilmemesinden doğar. Ekranda görülen sayı ile beklenen sayı birbirine yakınsa yanlış anlaşılma gözden kaçar.

Dijital kumpasların inç modu ondalık inç gösterir, kesir göstermez. Ekranda 0,3125 yazdığında bu değer 5/16 inçtir; kesir karşılığını bulmak için tablonun ondalık sütunu kullanılır. Bazı modeller ayrıca kesir modu sunar ve en yakın 1/64 adımına yuvarlar, yani gösterdiği kesir ölçülen değerin kendisi değil, ona en yakın adımdır.

Ölçüm sonucunu yazarken hangi modda alındığı da not edilmelidir. Bir parçanın kontrol raporunda birimi belirtilmemiş sayılar, sonradan iki farklı biçimde okunabilir ve uyuşmazlık parçada değil kâğıtta ortaya çıkar.

Conta, Sac ve Hortum Ölçülerinde İnç

Uzunluk çevrimi yalnız flanş ve cıvatada değil, yardımcı malzemelerde de karşımıza çıkar. Conta kalınlıkları geleneksel olarak inç kesiriyle anılır: 1/16″ karşılığı 1,5875 mm, 3/32″ karşılığı 2,38125 mm, 1/8″ karşılığı 3,175 mm eder. Bir conta talebinde “1,5 mm” yazmak ile “1/16 inç” yazmak aynı ürünü tarif etmez; aradaki fark küçüktür ama katalog kalemi farklıdır.

Hidrolik hortumlarda ise ölçü çizgili sayıyla verilir. Bu sayı on altıda bir inç cinsinden anma iç çapıdır; örneğin dört numara, 4/16 yani 1/4 inç anlamına gelir. Buradaki değer de anma ölçüsüdür, ölçülmüş bir çap değil.

Sac kalınlıkları için ayrı bir uyarı gerekir. Gauge numaraları bir uzunluk değildir ve bir katsayıyla çevrilmez; her gauge numarasının karşılığı kendi çizelgesinden okunur, sonra o kalınlık milimetreye çevrilir.

Anahtar Ağzı Ölçüleri Karışmaya Açıktır

Cıvata başı ölçüleri de iki sistemde ayrı yürür. İnç anahtarlar ağız genişliğine göre adlandırılır ve 3/4 inç ağızlı bir anahtarın gerçek genişliği 19,05 mm’dir. Metrik takımdaki 19 mm anahtar buna çok yakındır ve sahada sık sık birbirinin yerine kullanılır.

Yakınlık kolaylık gibi görünse de yanlış anahtar, başın köşelerini yuvarlatır. Fark 0,05 mm’dir; tek seferde sorun çıkarmaz, tekrarlanan sökme takma işlerinde başı kullanılamaz hâle getirir. Yüksek torkla sıkılan flanş saplamalarında doğru sistemin takımını kullanmak gerekir.

Bu örnek tablonun asıl faydasını da gösterir: iki sayının birbirine yakın olduğunu görmek, aynı olduğunu düşünmekten daha güvenlidir.

Sık Yapılan Beş Çevirme Hatası

Aşağıdaki beş hata sipariş yazışmalarında düzenli olarak tekrar ediyor ve beşi de tabloya doğru bakılarak önlenir.

• Anma çapı çevirmek. NPS 2 → 50,8 mm yazmak; gerçek dış çap 60,3 mm’dir.
• Diş adını çevirmek. 1/2″ NPT → 12,7 mm yazmak; dişin dış çapı yaklaşık 21,3 mm’dir.
• Kesri sadeleştirmeden aramak. Tabloda 2/64 satırı yoktur, o değer 1/32’dedir.
• Yuvarlanmış katsayı kullanmak. 25 mm ile çarpmak her inçte 0,4 mm hata biriktirir.
• Toleransı çevirmeden bırakmak. Anma değeri milimetreye geçerken tolerans inç kalırsa parça iki farklı sistemde ölçülür.

Beşinin ortak noktası, metrik tahvil cetvelinin ne olduğunu değil ne olmadığını bilmemektir: kesin bir uzunluk dönüşümüdür, bir eşdeğerlik tablosu değildir.

Bu ayrımı akılda tutmanın pratik bir yolu var. Çevirmeden önce elinizdeki sayının gerçekten ölçülmüş bir uzunluk mu, yoksa yalnız bir ad mı olduğunu sorun. Ölçülmüş bir uzunluksa tablo doğru sonucu verir; bir adsa, karşılığı kendi eşdeğerlik çizelgesinden okunur ve çarpma işlemi yapılmaz.

İlgili Tablolar

Ölçü bir eksen, basınç diğeridir. DIN normu flanş ölçüleri ve ASME B16.5 flanş ölçüleri iki sistemin bağlantı ölçülerini verir; metrik tahvil cetveli ise ikisini aynı birime taşır.